wskazówki i ciekawostki dla genealogów amatorów poszukujących swoich przodków z Jaworzna (śląsk)

Archiwum Archidicezji w Katowicach

W ramach poszukiwań genealogicznych odwiedziłem ostatnio Archiwum Archidicezji w Katowicach (ul. Henryka Jordana 39, budynek kurii za archikatedrą Chrystusa Króla) i chciałbym podzielić się kilkoma informacjami na temat tego miejsca. Położenie Jaworzna powoduje, że w czasie badań może zaistnieć potrzeba dotarcia do ksiąg z sąsiednich miejscowości, które znajdowały się w zaborze pruskim (w moim wypadku był to Jazd, który współcześnie jest częścią Imielina). Archiwum w Katowicach jest o tyle specyficzne, że nie udostępnia swoich zbiorów genealogom amatorom. Istnieje jedynie możliwość zlecania odpłatnej kwerendy lub skorzystania na miejscu z ksiąg, które zostały poddane digitalizacji (wykaz).

Na marginesie dodam, że po raz pierwszy spotkałem się z tak restrykcyjnym regulaminem udostępniania metryk. Wygląda jednak na to, że nie jest to tylko moje zdanie, bo w Internecie można znaleźć treść petycji, jaką w związku z tą kwestią wystosowali do arcybiskupa Damiana Zimonia niemieccy genealogowie. Szczerze współczuję wszystkim tym, którzy informacji o swoich przodkach mogą szukać jedynie w tym miejscu, bo tracą niezwykle cenną możliwość obcowania z materiałami źródłowymi. Z punktu widzenia amatora plusem jest jedynie to, że kwerendą zajmuje się osoba o wysokich kompetencjach.

Po zleceniu kwerendy należy uiścić w kasie opłatę (10 zł za graf z podstawowymi informacjami i aż 50 za dokładny odpis danej metryki). Nie istnieje możliwość otrzymania fotokopii. Moje zlecenie (jedna metryka) zostało wykonane na miejscu, ale nie wiem, jak wygląda sprawa z większymi kwerendami. Przed udaniem się do archiwum warto sprawdzić, czy poszukiwane przez nas księgi lub ich odpisy nie znajdują się również w innym miejscu (na przykład w Archiwum Państwowym w Katowicach).

Kataster galicyjski, część I

Przeglądając jaworznickie księgi metrykalne z XIX wieku możemy poznać numer domu, w którym żyła dana osoba. Problemem staje się jednak próba zlokalizowania danego budynku, gdyż taki numer niewiele nam dzisiaj mówi. Zgodnie ze wskazówką pani Marii Leś-Runickiej udałem się do oddziału V Archiwum Narodowego w Krakowie (ul. Lubicz 25b), gdzie można znaleźć mapy katastru galicyjskiego z połowy XIX wieku. Przedmiotem mojego zainteresowania była ówczesna wieś Jeleń i na miejscu okazało się, że można tam uzyskać dostęp do map katastralnych (1:2880) i części szkiców indykacyjnych dla tego obszaru. Szczególnie interesującymi wydają się te drugie, gdyż były używane „w terenie” i można na nich niekiedy znaleźć naniesione nazwiska właścicieli gruntów, poprawki etc. Jest to o tyle ważne, że część opisowa dla Jelenia zachowała się prawdopodobnie jedynie w formie szczątkowej, a do tego jest przechowywana w Spytkowicach, gdzie jeszcze nie byłem. Jednak nawet dzięki samym szkicom i mapom udało mi się z dużym prawdopodobieństwem zlokalizować miejsce, w którym stał dom mojego praprapradziadka. Do tematu samego katastru i jego wartości dla amatorskich badań genealogicznych na pewno jeszcze powrócę.

Oskar Kolberg, „Nazwy rodowe włościan”

Polski etnograf Oskar Kolberg opublikował w roku 1875 pobieżny spis nazwisk włościan z Krakowa i okolic. Można w nim znaleźć również nazwiska z terenu Jaworzna. Poniższy spis należy jednak traktować jako ciekawostkę, bo Kolberg nie zdradza, jakimi źródłami się posługuje.

Ciężkowice (Jaworzno): Banasik, Bzowski, Bożek, Breńgusz, Barański, Ciołczyk, Guzik, Chechelski, Glimosz, Głowacz, Grabania, Janikowski, Jurgasik, Kępka, Kuć, Lizieński, Leś, Olkuski, Oleksiewicz, Piątek, Pieczara, Pstruś, Pawlik, Pytlik, Ryszka, Sękala, Stachańczyk, Skwarek, Spéra, Ślusarczyk, Wiernek, Wolak.

Jeleń i Byczyna: Banasik, Czygal v. Cygal, Dudek, Galos (w r. 1733), Jura, Kosek, Kotyla, Koczwara, Szyranda.

Jaworzno: Brożek, Bobro(w)ski, Dymek, Jamroz, Kula, Krupa, Lasoń (Siersza), Lasota, Palian, Ratko v. Radko, Rudkiewicz, Sarna, Stawarski, Tosza, Tura, Zmuda, Żuk, Zasiura, Zastoja.

O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 8, Warszawa 1962 s. 337.

Jaworznickie krowy, które przeszły do historii

Muzeum Sztygarka w Dąbrowie Górniczej wydało w zeszłym roku niezwykle ciekawą pozycję, która powinna zainteresować każdego miłośnika historii Jaworzna. Mowa tu o książce Inwentarze i lustracje Klucza Sławkowskiego z XVII i XVIII wieku zawierającej, jak sama nazwa wskazuje, źródła dotyczące Klucza Sławkowskiego, a więc jednego z dóbr biskupstwa krakowskiego, w skład którego wchodziło również Jaworzno i okoliczne wsie.

Książka zawiera cztery inwentarze z lat 1645, 1668, 1746, 1760 oraz jedną lustrację z 1789. Możemy w nich znaleźć między innymi opisy osad, karczm i lasów, nazwiska kmieci oraz ich powinności, a także wiele innych informacji, które mają ogromną historyczną wartość dla rekonstrukcji dziejów naszego miasta. Jedną z takich ciekawostek jest spis krów z jaworznickiego folwarku (inwentarz z roku 1760):

1 Kalina Rog ieden na doł, drugi do gory ogon bury? kusy
2 Płowucha Rogi do góry cienkie.
3 Gniadula Rogi do gory palczaste
4 Siwula Rożki małewieńczaste od gory ogon długi
5 Płowucha sama przez siebie. Rog ieden do gory drugi na doł
6 Krasula czerwono y biało Krasta
7 Płowucha Rogi kiemlate posobie
8 Boczula z płowa płatki dwa na bierce y Łopatce przedniey białe rogi rozłożyste.
9 krasula z Gniada Krasiata rogi małe rozłożyste.
10 Siwula Sama przez się Siwa rozki małe rozłożyste.
11 Płowa oko bure rogi do gory
12 Siwa Boczula rogi do kupy Krzywe

Inwentarze i lustracje Klucza Sławkowskiego z XVII i XVIII wieku, Dąbrowa Górnicza – Sławków 2013, s. 270.

Należy dodać, że Sławomir Witkowski i Jarosław Krajniewski, którzy przygotowali tekst do druku, zdecydowali się na zachowanie jego oryginalnej pisowni, co moim skromnym zdaniem jeszcze bardziej podwyższa wartość historyczną tej pozycji.

Książkę można nabyć w Muzeum w Chrzanowie za 28 zł (+ ewentualne koszty wysyłki).

Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Jaworznie (1890-1902)

W Archiwum Państwowym w Katowicach znajdują się następujące wtóropisy ksiąg parafialnych, które były wykorzystywane przez Urząd Stanu Cywilnego w Jaworznie:

Chrzty: 1890-1902
Małżeństwa: 1890-1901
Zgony: 1890-1898

Są one częścią zespołu numer 2702 (Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Jaworznie). Niestety niektóre wpisy są uszkodzone (dotyczy to głównie księgi urodzeń), ale zdecydowana większość jest zachowana w dobrym stanie. Kolejną niezbyt dobrą wiadomością jest to, że metryki obejmują jedynie wieś Jaworzno (wraz z Pechnikiem) i nie potrafię na razie powiedzieć, gdzie znajdują się zapisy dotyczące innych części parafii. Braki te są najprawdopodobniej spowodowane tym, że w momencie przekazania akt do USC granice administracyjne Jaworzna nie pokrywały się z parafialnymi i reszta ksiąg trafiła do innych urzędów. Ciekawostką jest fakt, że przy niektórych metrykach urodzenia znajduje się dopisana data śmierci danej osoby, co również potwierdza ich urzędowy charakter.

Spis ludności miasta Jaworzna z roku 1931

Spis ludności Jaworzna z roku 1931 można znaleźć w Archiwum Państwowym w Katowicach. Całość składa się z 23 jednostek archiwalnych o wymiarach 42x55cm (niektóre z nich mają ponad 800 stron, a więc są, mówiąc delikatnie, dość nieporęczne) i trzech alfabetycznych skorowidzów. Te ostatnie są niezwykle przydatne, gdyż rejestr został spisany według starej, jednolitej numeracji, co powoduje, że numer X może znajdować się na ulicy Pechnik, a X+1 na Starej Hucie. Jeżeli chcemy odnaleźć członków naszej rodziny, musimy najpierw wyszukać daną osobę w skorowidzu, co pozwoli ustalić numer jej domu.

Ilość informacji, które możemy w ten sposób pozyskać, jest naprawdę duża. W spisie, oprócz adresu, znajdziemy między innymi: imiona rodziców, panieńskie nazwisko matki, datę i miejsce urodzenia, wykonywany zawód, wyznanie, stan cywilny, stosunek do służby wojskowej, poprzednie miejsce zamieszkania i datę zamieszkania w gminie.

Przed przystąpieniem do poszukiwań należy pamiętać, że spis dotyczy miasta Jaworzna z 1931, a więc nie znajdziemy w nim na przykład mieszkańców Byczyny i Jelenia, gdyż te wsie zostały przyłączone do gminy w 1933.

Spis znajduje się w zespole Akta miasta Jaworzna (numer 1155) i może do niego uzyskać dostęp każdy, kto wypełni zgłoszenie użytkownika zasobu archiwalnego i na podstawie otrzymanego inwentarza, który zawiera szczegółowy opis zespołu, wypisze rewersy interesujących go jednostek. Dla ułatwienia podaję sygnatury skorowidzów: AMJ 57 (od A do G), AMJ 58 (od H do P), AMJ 59 (od P do Z).

Pracownia naukowa działa od poniedziałku do czwartku w godzinach 9.00-17.45 i w piątki od 9.00 do 14.45. Przed wizytą warto zapoznać się z regulaminem, gdyż zbiory są udostępniane w konkretnych godzinach, przykładowo zamówienie złożone do 9:30 zostanie zrealizowane o 10:30.

Spis ludności 1790-1791

W Archiwum Narodowym w Krakowie (Oddział III, ul. Sienna 16) można uzyskać dostęp do spisu ludności Jaworzna i okolicznych wsi (Długoszyn, Szczakowa, Dąbrowa, Jeleń, Byczyna, Ciężkowice) przeprowadzonego w latach 1790-1791. Dokument można odszukać w zespole numer 30 (Akta Komisji Porządkowej Cywilno-Wojskowej Województwa Krakowskiego), sygnatura 41-17 (Spisy ludności województwa krakowskiego z lat 1790-1791: II. Parafie powiatu krakowskiego). Spis jest podzielony według budynków i znajdziemy w nim imiona, nazwiska oraz wiek mieszkańców (w tym dzieci). Należy jednak mieć na uwadze, że w wielu wypadkach wiek danej osoby może być podany w przybliżeniu. Na końcu znajduje się podsumowanie ogólnej liczby mieszkańców:

Spis ludności, podsumowanie

Dostęp do spisu może uzyskać każdy zainteresowany. W tym celu należy wypełnić zgłoszenie użytkownika zasobu archiwalnego, a następnie wypisać rewers interesującej nas pozycji. Jeżeli nie znamy jakiejś sygnatury, możemy skorzystać z inwentarza danego zespołu. Realizacja dla czytelników zamiejscowych odbywa się na bieżąco. Pracownia naukowa jest czynna od poniedziałku do piątku w godzinach 9.00-15.00 (przerwa 11.30-11.45). Czytelnia ma również dyżur popołudniowy, ale nie można wtedy korzystać z zasobów sprzed XIX wieku. Przed wizytą warto zapoznać się z poradnikiem dla początkujących, który znajduje się na stronie archiwum.

Spis, ze względu na stosunkowo małą ilość zawartych w nim informacji, nie ma zbyt dużej wartości dla badań genealogicznych, ale może posłużyć do sprawdzenia, czy nazwisko naszej rodziny pojawia się wśród mieszkańców Jaworzna i okolic z końca XVIII wieku.

Nazwiska najstarszych jaworznickich rodzin

Analizie językowej poddano nazwiska funkcjonujące w latach 1677 – 1797 w parafii św. Wojciecha w Jaworznie. Materiał zebrano z Indexu Liber Copulatorum Ecclesiae in Jaworzno. Zaznaczyć należy, że nazwiska w Indexie odnoszą się do lat 1677 – 1705, 1708 – 1723, 1760 – 1795 i roku 1797.

(…)

Z analizowanego materiału wynika, że najstarsze rody Jaworzna to rodziny o nazwiskach: Dziubek, Palian, Pacwa, Ambroży, Ambrozik, Skupień, Szczerba, Musiał, Ziętek, Jaroń, Bożek, Kulig (Kulik), Lipa (Lipka), Palka, Ciołek, Dyląg, Ciołczyk, Dubiel, a także ludzie napływowi z innych okolic: Woydyła, Banasik, Karweta, Pluta, Baran, Barańczyk, Brożek, Dusza, Duszyk, Cielątko, Czeczot, Kołodziej, Wiercioch, Smalcerz / Smalcyrz, Smolarczyk, Łaźnia. Rodziny noszące te nazwiska na długo pozostały w naszej okolicy i większość tych nazwisk, pochodących od przybyszy zasiedlających osadę w XVII i XVIII wieku, funkcjonuje do dzisiaj na terenie Jaworzna.

Elżbieta Zając, „Nazwiska mieszkańców parafii jaworznickiej w latach 1677-1797″ [w:] Zeszyty Historyczne Miasta Jaworzna, Lipiec 2002, Zeszyt 6, s. 35-37.

Wgląd do „Zeszytów Historycznych Miasta Jaworzna” można uzyskać w czytelni naukowej Miejskiej Biblioteki Publicznej w Jaworznie (Rynek Główny 17).

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie znajduje się przy ulicy Franciszkańskiej 3. Można tam znaleźć kopie jaworznickich ksiąg metrykalnych z lat:

Chrzty: 1817-1820, 1823-1879
Śluby: 1817-1820, 1823-1879
Pogrzeby: 1817-1820, 1823-1889

Dostęp do ksiąg może uzyskać każdy. Wystarczy jednorazowo udostępnić swój dowód osobisty i wypełnić odpowiedni formularz. W wypadku badań genealogicznych nie trzeba nawet wypisywać żadnych rewersów, wystarczy jedynie poprosić o dany rodzaj ksiąg z interesującego nas przedziału czasowego. Największym mankamentem archiwum są bez wątpienia godziny urzędowania (wtorek – piątek: 9.00-13.00) i fakt, że czytelnia jest dość mała, co powoduje, że czasami brakuje w niej wolnych miejsc. Zabronione jest również fotografowanie udostępnionych materiałów (jeżeli komuś szczególnie na tym zależy, możne spróbować napisać podanie do dyrekcji).

Wszystkie księgi, które do tej pory przeglądałem, były zachowane w bardzo dobrym stanie, a ich odczytanie przy odrobinie wprawy (i podstawowej znajomości łaciny) nie powinno sprawić większych problemów. Warto dodać, że w zdecydowanej większości wypadków księgi zawierają metryki z całej jaworznickiej parafii, więc oprócz wsi Jaworzno znajdziemy tam również Ciężkowice, Byczynę, Jeleń itd.

WWW: http://www.diecezja.pl/kuria/archiwum.html