Inwentarze klucza lipowieckiego (z lat 1724, 1788, 1800)

MB

Klucz lipowiecki to obok klucza sławkowskiego jedna z najstarszych posiadłości biskupów krakowskich. Kluczem nazywano dawniej zespół, na który składało się kilka lub więcej jednostek gospodarczych (wsi lub miasteczek), który regulowało prawo ustanowione przez właściciela. W zależności od okresu na klucz lipowiecki składało się od 5 do 16 wsi: Lipowiec, Babice, Kwaczała, Rozkochów, Jankowice, Zagórze, Żarki, Chełm, Imielin, Kosztowy, Wygiełzów, Olszyny, Mętków, Dąbrówka, Źródła oraz Jeleń (dzisiejsza dzielnica Jaworzna). Aktualny przedmiot moich zainteresowań genealogicznych (wstępni po mieczu z Jelenia) nasunął mi pomysł zapoznania się z trzema inwentarzami klucza lipowieckiego, które można znaleźć w krakowskim Archiwum Narodowym (Sienna 16):

  • Inwentarz klucza lipowieckiego z 1726 r. (sygn. IT 231a, nr zespołu: 121, „Variae civitates et villae – zbiór szczątków zespołów”)
  • Inwentarz klucza lipowieckiego z 1788 r. (sygn. R-84, nr zespołu: 74, „Dobra rządowe Okręgu Wolnego Miasta Krakowa”)
  • Inwentarz klucza lipowieckiego z 1800 r. (sygn. IT 231, nr zespołu: 121, „Variae civitates et villae – zbiór szczątków zespołów”)

W każdym z wymienionych powyżej inwentarzy można znaleźć między innymi spis kmieci, zagrodników i komorników oraz dokładny opis ich powinności względem właściciela. Informacje te mają nie tylko dużą wartość genealogiczną (w inwentarzu z 1800 r. można znaleźć nawet numery chałup wszystkich wymienionych osób), ale dają również możliwość lepszego poznania ówczesnych stosunków społecznych. Można na przykład zaobserwować, jak na przestrzeni czasu wzrastała liczba rodzin gospodarujących na jednym łanie. Dość smutnym jest również obraz ogromnych zobowiązań nowożytnych chłopów pańszczyźnianych, szczególnie na tle powinności średniowiecznych. Ogromną pomocą przy lekturze inwentarzy (nie posiadam niestety wykształcenia historycznego) okazała się książka Franciszka Ciury Klucz lipowiecki (Kraków, 2009).

Warto dodać, że więcej inwentarzy klucza lipowieckigo (z lat 1645, 1668, 1746, 1759, 1789) znajduje się w Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej (Wawel). Mam nadzieję, że uda mi się do nich zaglądnąć w najbliższej przyszłości.